Evrensel Dizayn İlkeleri Nedir?

Ülkü Nur Ateş
8 Ara 2024
3 dakikada okunur

Evrensel tasarım ilkelerini incelemeden önce ufak bir empati çalışması yapalım. Varsayalım ki yürüme engelli ve tekerlekli sandalye kullanan birisiniz. Toplum içinde bağımsız bir şekilde hareket edebilmek istiyorsunuz ancak yaşadığınız sitenin, okulunuzun ya da iş yerinizin etrafındaki rampalar aşağıdaki şekilde tasarlanmış.

Görsel 1

Ya da görme engelli bir bireysiniz ve bağımsız şekilde yaşadığınız çevrede vakit geçirmek, kendi ihtiyaçlarınızı gidermek, rekreasyonel aktivitelere katılmak istiyorsunuz ancak sarı şeritler aşağıdaki görseldeki gibi.

Görsel 2

Dünyanın %10’u gibi solaksınız ancak amfinizdeki sandalyeler yalnızca sağ eli dominant bireylere uygun şekilde tasarlanmış.

Görsel 3

Bu durumlar doğal olarak sizi sosyal olarak izole edecek, bağımsızlık düzeyinizi ve yaşam kalitenizi düşürecektir. Tam da bu noktada evrensel tasarım ilkelerinin önemi karşımıza çıkmaktadır.

Evrensel tasarım kısaca tanımlamak gerekirse; fiziksel mekanların ya da geniş kullanım popülasyonu tarafından kullanılan ürünlerin her yaşta, her beceri havuzundan kişinin etkili bir şekilde kullanımını sağlayan bir tasarım yaklaşımıdır.

Bu bağlamda da evrensel tasarım ilkelerine uyulması çok geniş yelpazeden insanı kapsayan tasarımların üretimini sağlayacaktır.

Genel olarak kabul görmüş evrensel tasarım ilkeleri;

•Eşit kullanım prensibi (Equitable use)

•Kullanımda esneklik prensibi (Flexibility in use)

•Basit ve sezgisel kullanım prensibi (Simple and intuitive)

•Algılanabilir bilgilendirme prensibi (Perceptible information)

•Tasarımda hata payı prensibi (Tolerance for error)

•Düşük fiziksel güç harcanması prensibi (Low physical effort)

•Yaklaşım ve kullanım için boyut ve mekan sağlanması prensibi (Size and space for approach and use)

olmak üzere 7 prensipten oluşmaktadır.

Eşit Kullanım Prensibi: Tasarlanan ürün ya da mekanın farklı yetkinlik düzeyinde bireyler için kullanılabilir olması ve eşitlik içermesini ifade eden prensiptir. Tasarımlar farklı nüfuslara hitap etmekle birlikte herkesin katılımına açık olan, damgalayıcı olmayan, kullanıcılar için ayrımcılık içermeyen nitelikte olmalıdır ideolojisini ifade etmektedir.

Kullanımda Esneklik Prensibi: Mekan ya da ürünün birçok farklı bireyin kullanımına en uygun olan tercihi yapmalarını aynı zamanda tasarımın birden fazla farklı biçimde kullanılmasının sağlamasını ifade etmektedir. Tasarım ya da ürün geniş bir kullanıcı profili oluşturarak farklı beceri havuzlarına sahip kişilerin uyum sağlayabileceği esnekliğe ve hızlı adaptasyon niteliğine sahip olmalıdır.

Basit ve Sezgisel Kullanım Prensibi: Tasarım ya da mekan kullanıcıdan üst düzey bilgi ve beceri beklentisi olmadan sezgisel kullanıma uygun olmalıdır. Kullanım sırasında, öncesinde ve sonrasında kullanım bilgisi ve geri bildirim sağlamalıdır. Tasarımın sezgisel olarak beklenen şekilde çalışması prensibin önemli özelliklerinden biridir. Erişilebilir yükseklik, sesli komutla yönlendirme seçeneği, kabartmalar ile dokunsal bildiri seçenekleri örnek olarak verilebilir.

Algılanabilir Bilgilendirme Prensibi: Tasarlanan ürün ya da mekan kullanıcılar için çeşitli çevresel etmenlerden kolayca ayırt edilebilir, anlaşılabilir ve algılanabilir önemli bilgileri vurgulayıcı nitelikleri sağlamalıdır. Tasarımların farklı kullanıcı yelpazesine ve kullanıcıların yeteneklerini kapsayıcı şekilde etkili bir iletişim sağlamak için yazılı, sembolik, dokunsal, sözel kullanım çeşitliliği sunulmalıdır.

Tasarımda Hata Payı Prensibi: Tehlikeli, zarar verici ve rahatsız edici olabilecek her türlü durum öngörülmeli ve minimize edilmelidir. Tasarım hata ihtimalini düşürmeli, zorlaştırmalıdır. Zararlı olma potansiyeli taşıyan tasarım kullanıcıyı tasarımın zarar verici özelliğine yaklaştıkça uyarmalıdır.

Düşük Fiziksel Güç Harcanması Prensibi: Tasarlanan ürün ya da mekan kullanıcı için minimum efor, maksimum kolaylık, etkinlik, rahatlık içermelidir. En az çaba ile erişim sağlanmalı, kişinin anormal vücut hareketlerinden kaçınmasını desteklemeli, doğal postürü korumalıdır. Kullanıcının fiziksel kapasitesini zorlayan ve uzun süre güç kullanımı gerektiren durumlar ve yorgunluk minimize edilmelidir.

Yaklaşım ve Kullanım İçin Boyut ve Mekan Sağlanması Prensibi: Tasarlanan ürün ya da mekan kullanıcılar için vücut ölçüsü, postür, görüş açısı, yaklaşım, ulaşılabilirlik açısından uygun boyutlar ve mekanların sağlanmasını içerir. Bu prensip kapsamında mekan ve ürünün rahat ve doğru şekilde kullanılması için yakın çevresinin de yeterli genişlik, yükseklik ve derinlik boyutları göz önünde bulundurularak tasarlanmış olması önemlidir.